Mustafa Sabri et-Tevkadî'nin Gayb Meselelerinde Aklî İstidlâl Yöntemi

Mustafa Sabri et-Tevkadî'nin Gayb Meselelerinde Aklî İstidlâl Yöntemi »الْقَوْلُ الْفَصْلُ بَيْنَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ« Adlı Eseri Üzerine Analitik ve Eleştirel Bir İnceleme Yazar: Profesör Mohammad Said Mustafa Araki Özet Bu araştırma, Şeyh Mustafa Sabri'nin (ö. 1954) gayb meselelerinde aklî istidlâl yöntemini, «el-Kavlü'l-Fasl beyne'llezîne yü'minûne bi'l-gayb ve'llezîne lâ yü'minûn» adlı eseri üzerinden analitik ve eleştirel bir incelemeyle ele almaktadır. Araştırma; onun aklî istidlâlinin mahiyetini, aklın nakil ile ilişkisini, aklın gaybı idrakteki sınırlarını, mucizelerin ispatında «aklî imkân»ı nasıl kullandığını, nübüvvete yönelik maddeci te'villeri nasıl eleştirdiğini, delil yapısının güçlü yönlerini ve muhtemel itirazları ortaya koymayı, son olarak da Kur'an ile istidlâl yöntemini açıklamayı amaçlamaktadır. Araştırma, istidlâl mahallerini tespit, delil yapısını çözümleme, başka delillerle mukayese ve itirazları serdetme ile bunlara cevap verme esasına dayanan analitik-eleştirel yöntemi benimsemiştir. Araştırma, Sabri'nin yönteminin tarihî bağlamı gereği muayyen muhaliflere reddiye verme konumunda işleyen kelâmî müdafaa yöntemi olduğu; akıl ile nakil arasındaki ilişkinin bütünleyici ve hiyerarşik olduğu, naklin esas, aklın ise hâdim ve müdafi olduğu; «âdetin harkı» ile «aklî istihâle» arasında ince bir ayrım yaptığı ve mucizenin tabiat kanunlarının harkı olduğu, aklın harkı olmadığı; Gazzâlî'nin sebep-sonuç zorunluluğu eleştirisinden istifade edip onu akîde gayesiyle genişlettiği; Kur'an'ı istidlâlde çok katmanlı biçimde (doğrudan nas, lazım, umum, siyak, mukabele) kullandığı sonuçlarına ulaşmıştır. Kitabın en güçlü yanları; hark ile istihâle ayrımı, tenakuzların keşfi, nedensellik zorunluluğuna yönelik tecrübî tenkidin akîde gayesiyle kullanımı ve muhaddislerin yönteminin müdafaasıdır. Yöneltilen itirazların bir kısmı red konumunun gereği olarak cevaplanabilir, bir kısmı üslupta kabul edilip yöntemde reddedilebilir, bir kısmı ise bağımsız bir tahkike muhtaçtır. Anahtar Kelimeler: Mustafa Sabri — el-Kavlü'l-Fasl — aklî istidlâl — gayb meseleleri — akıl ve nakil — mucizeler — te'vil — kelâm. Giriş «el-Kavlü'l-Fasl beyne'llezîne yü'minûne bi'l-gayb ve'llezîne lâ yü'minûn» adlı eser, Şeyh Mustafa Sabri'nin (ö. 1954) yirminci asrın başında İslâm düşüncesini etkisi altına alan tecdit akımlarına karşı gelenekselcilerin tutumunu yansıtan en mühim fikrî vesikalardan biridir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Eser, aslında müellifin «Mevkıfü'l-akl» adlı büyük külliyatının üçüncü cildidir; ancak kâğıt buhranı sebebiyle eserin tamamının neşri akamete uğrayınca müellif bu cildi müstakil olarak yayımlamayı tercih etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Bu çalışma, temel bir problemden hareket etmektedir: Mustafa Sabri'nin «el-Kavlü'l-Fasl»da gayb meselelerinde aklî istidlâl yöntemi nedir? Bu yöntemin güçlü yönleri ve tenkit edilebilir tarafları nelerdir? Bu temel problemden şu alt sorular doğmaktadır: Sabri'de aklî istidlâlin mahiyeti nedir ve akıl ile nakil arasındaki ilişki nasıl kurulmuştur? Aklın gaybı idrakteki sınırları nelerdir ve «aklî imkân» mucizelerin ispatında nasıl kullanılmıştır? Nübüvvet ve mucizelere yönelik maddeci te'villeri nasıl eleştirmiştir ve kabul edilebilir te'vilin şartları nelerdir? Delil yapısının güçlü yönleri ve muhtemel itirazlar nelerdir? Son olarak Sabri gayb meselelerinin takririnde Kur'an ile nasıl istidlâl etmiştir? Araştırmanın ehemmiyeti, — araştırmacının tespitine göre — Sabri'nin «el-Kavlü'l-Fasl»daki yöntemini müstakil olarak ele alan ilk analitik-eleştirel çalışma olmasında; «Mevkıfü'l-akl»u umumî çerçevede incelemekle yetinmemesinde yatmaktadır. Ayrıca bu çalışma, modern kelâm mirasının güncel problemler ışığında yeniden okunmasına ve te'vilci-maddeci akımlara karşı ilmî reddiye mekanizmalarının ortaya konmasına katkı sunmaktadır. Araştırma, analitik-eleştirel yöntem benimsemektedir: istikrâ (el-Kavlü'l-Fasl'da aklî istidlâl mahallerinin takibi), tahlil (Sabri'nin delil yapısının çözümlenmesi ve mukaddimeleriyle neticelerinin ortaya konması), tenkit (delillerinin başkalarıyla muvazenesi, muhtemel itirazların serdi ve cevaplandırılması) ve mukayese (meselâ Sabri'nin nedensellik tenkidi ile Gazzâlî'nin tenkidinin mukayesesi). Araştırma, «el-Kavlü'l-Fasl» ile sınırlıdır; ihtiyaç hâlinde «Mevkıfü'l-akl»a arızî atıflar yapılmıştır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Sabri'nin ayrıntılı tercümesi ve «Mevkıfü'l-akl»un tam tahlili kapsam dışıdır. Araştırma, elektronik olarak neşredilen musavver nüshaya (kawl_fasl.pdf) dayanmaktadır. Eserin başka tab'ları da vardır: Dâru's-Selâm (1986) (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, Beyrut: Dâru's-Selâm, 1986) ve Îsâ el-Bâbî el-Halebî (1942) (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, Kahire: Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1942). Bu araştırmadaki sayfa numaraları musavver nüshaya muvafıktır; başka bir tab'a müracaat edildiğinde kontrol edilmesi tavsiye olunur. Araştırma bir temhîdî fasıl, yedi fasıl ve bir hâtimeden müteşekkildir: Temhîdî Fasıl: Mustafa Sabri ve Tarihî Bağlamı ile Muhalifleri. Birinci Fasıl: Mustafa Sabri'de Aklî İstidlâlin Mahiyeti. İkinci Fasıl: Aklî Delil ile Naklî Delil Arasındaki İlişki. Üçüncü Fasıl: Aklın Gaybı İdraki Sınırları. Dördüncü Fasıl: Mucizelerin İspatında Aklî İmkânın Kullanımı. Beşinci Fasıl: Nübüvvete Yönelik Maddeci Te'villerin Tenkidi. Altıncı Fasıl: Delil Yapısının Mantıkî Değerlendirmesi. Yedinci Fasıl: Sabri'nin Kur'an ile İstidlâl Yöntemi. Hâtime: Neticeler ve Araştırma Ufukları. Temhîdî Fasıl: Mustafa Sabri ve Tarihî Bağlamı ile Muhalifleri «el-Kavlü'l-Fasl»ı hakkıyla anlamak, onun yazıldığı tarihî ve fikrî bağlamdan ve müellifin Osmanlı Devleti'ndeki mevkiinden ve ardından Mısır'daki sürgün hayatından ayrı düşünülemez (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4; ez-Ziriklî, el-A'lâm, Mustafa Sabri maddesi). Zira kitap — Sabri'nin bizzat beyan ettiği üzere — sırf nazarî bir telif değil, Mısır'daki tahsilli kesimde, hatta ilm-i din ile iştigal eden bazı kimselerde yaygınlaştığını gördüğü itikadî bir marazın tedavisi idi. Müellif bu marazı «sırran müzmin emrazdan bir maraz» olarak tavsif etmiş ve onun «bazı din âlimleri vazifesindeki memurlara dahi sirayet ettiğini» belirtmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Binaenaleyh Sabri'yi, bağlamını ve karşılaştığı muhalifleri takdim etmek, yalnızca müellifin tercümesi değil, kitaptaki delil örgüsünün mahiyetini anlamak için usûlî bir şarttır. Mustafa Sabri, 1869 (1286) senesinde Tokat'ta dünyaya gelmiştir (ez-Ziriklî, el-A'lâm, Mustafa Sabri maddesi; kaynaklar sene konusunda 1869 ile 1870 arasında ihtilâf etmektedir). İlmî tahsilini Tokat, Kayseri ve İstanbul'da tamamlamış (a.g.e.), ilmî vazifelerde tedricen yükselerek 1919'da Osmanlı Devleti'nde şeyhülislâmlık makamına ulaşmıştır (a.g.e.) — ki bu, Osmanlı dinî müessesesinin en üst makamıdır ve Sabri bu makamı işgal eden son zattır (a.g.e.). Ne var ki Sabri yalnızca bir makam adamı değil, bedelini iki defa sürgünle ödeyen bir dava adamı idi (a.g.e.): Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğindeki Türk milliyetçilik hareketine şiddetle muhalefet etmiş (a.g.e.), bu mukavemeti sebebiyle ömrünün yarısını muhtelif ülkelerde sürgünde geçirmiş ve nihayet 1954'te vefat ettiği Mısır'a yerleşmiştir (a.g.e.). Nitekim Sabri, Türkiye'den ayrıldıktan sonraki hâlini tasvir ederken, mülhidlerle mücahededen kurtulup istirahat edeceğini zannettiğini, lâkin «Mısır'ın kültürel atmosferinin de Garp cereyanıyla zehirlenmiş olduğunu» gördüğünü söyler (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Sabri Mısır'da fikren sakin bir muhit bulamadı; bilakis yirminci asrın başından itibaren Mısır'da teşekkül etmeye başlayan, Garp materyalizmi ve pozitivizminin tesiri altında şekillenen ve «tecrübî ilmin hakikatin yegâne kaynağı olduğunu» savunan yeni bir fikrî cereyanla karşılaştı (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Sabri hücumunu bu cereyana yöneltirken belirli bir zaviyeden hareket etti: tecrübî ilme bizatihi hücum etmiyor, onu hakikatin yegâne miyarı kılan pozitivist iddiaya hücum ediyordu; zira bu iddia his ve tecrübeye konu olmayan her şeyi — ki gayb meseleleri de bunlar arasındadır — ilga ediyordu (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Sabri bu iddianın felsefî temelinin butlanını ortaya koymaya büyük gayret sarf etmiş; «mücerred aklî delil» ile «tecrübî ilmî delil» arasını ayırmış ve birincinin ikinciye üstünlüğünü ispat etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 20-21); hatta tecrübî delilin delâletinin dahi bir merhalede aklî delile dayandığını göstermiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-65). Sabri'nin muhalifleri bu kitapta yalnızca sarih maddeciler değildi; — ki bu en mühim noktadır — İslâm dairesi içinden olan, içtihatlarında nassı gaybî muhtevasından tecrit eden bir te'vil gördüğü kimselerdi. «el-Kavlü'l-Fasl»da ele aldığı başlıca muhalifleri şunlardır: Muhammed Abduh (ö. 1905), nebîyi «hakka fıtraten mazhar olmuş insan» diye tarif etmiş, Sabri bunu nübüvvetin ilâhî muhtevasından tecridi olarak görmüştür (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 45-55); Sabri onu nübüvveti inkâr meselesinde de münakaşa etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 25-45). Reşid Rızâ (ö. 1935), Sabri ona «el-Vahyü'l-Muhammedî»deki «inhiraf»ları sebebiyle reddiye vermiş (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 163) ve — Sabri'nin ona nispet ettiğine göre — ﴿وَانشَقَّ الْقَمَرُ﴾ âyetini «hakkın zuhuru» diye te'vil etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 163; Reşid Rızâ'ya nispetin tahkiki için bkz. Rızâ, Tefsîrü'l-Menâr, Kamer sûresi tefsiri). Şeyh Mahmud Şeltût (ö. 1963), «Îsâ'nın ref'i»nin «mertebe ref'i» veya «ruhî ref'» olduğunu, cismanî ref' olmadığını söylemiş; Sabri bunu hissî mucizenin inkârı olarak görmüştür (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140). Hüseyin Heykel (ö. 1956), «Hayâtü Muhammed» müellifi; Sabri onu tenkit etmiş, eserinde hissî mucizeleri hazfetmiş ve nebînin mucizesini yalnızca Kur'an'a hasretmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 140-150). Sabri'nin tenkidi bunlarla sınırlı değildir; Garp filozoflarına — Berkeley, Hume ve Kant gibi — da uzanır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 81-95). Ancak onlar «el-Kavlü'l-Fasl»da Abduh, Rızâ, Şeltût ve Heykel gibi doğrudan muhalifler değil; pozitivist iddianın tenkidinde istifade edilen kaynaklar veya tenkit mevzuudur. Şunu da belirtmek gerekir ki kitap — mahiyetini anlamak bakımından — aslında müstakil bir eser değil, Sabri'nin «Mevkıfü'l-akl ve'l-ilm ve'l-âlem min Rabbi'l-âlemîn ve ibâdihi'l-mürselîn» adlı büyük külliyatının üçüncü cildidir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). İkinci Dünya Harbi esnasındaki kâğıt buhranı eserin tamamının neşrini engelleyince Sabri üçüncü cildi «el-Kavlü'l-Fasl beyne'llezîne yü'minûne bi'l-gayb ve'llezîne lâ yü'minûn» adıyla 1942'de müstakil olarak yayımlamıştır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Bu hakikat, onun mucizenin imkânı, nübüvvet ve ba's meselelerine yoğunlaşıp ba's âyetlerinde tafsilâta girmemesini izah eder; nitekim müellif bunu bizzat beyan etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Hâsılı Sabri, fildişi kulesinde yazan nazarî bir mütekellim değil, muayyen bir tarihî bağlamda fikrî bir mücadele veren bir müdafi idi: hilâfetin sukutu, Mısır'a sürgün, tecrübî ilmi hakikatin yegâne miyarı sayan maddî-pozitivist cereyanın yükselişi ve İslâm dairesi içinde zuhur eden ve Sabri'nin nassları gaybî muhtevasından tecrit ettiğini düşündüğü te'vilci içtihatlar. İşte bu bağlamdan kitabın mahiyeti anlaşılır: Ehl-i sünnet akîdesini müdafaa eden kelâmî bir müdafaa, yeni bir felsefî nizamın tesisi değil. Bu tavsif eserin kıymetinden tenkis değil, tarihî bağlamının gerektirdiği makamının tayinidir. Birinci Fasıl: Mustafa Sabri'de Aklî İstidlâlin Mahiyeti Mustafa Sabri aklı nakilden müstakil kullanmaz; bilakis «tevfîkî akılcılık» (el-aklâniyyetü't-tevfîkiyye) denilebilecek bir tavır takınır. Aklı, nakli maddeci te'villerden korumak için müdafaa ve tesis edici bir âlet olarak takdim eder. Akıl ona göre üç surette zuhur eder: imkânın ispatında âlet, maddeci yöntemin tenkidinde âlet, tenakuzun miyarı. Birinci surette akıl, gaybî marifetin kaynağı değil, istihâleyi nefyeden unsurdur; vazifesi mucizenin, vahyin ve nübüvvetin «aklen mümkün» olduğunu ispat etmektir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 66-80). İkinci surette Sabri aklı gaybı inkâr eden muhaliflerine hücumda kullanır; onlara mucizenin «âdetin harkı» olduğu gerekçesiyle reddedilmesinin tam da aklın harkı olduğunu söyler (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 96-105). Üçüncü surette ise aklı muhaliflerinin nazariyelerindeki mantıkî tenakuzları keşfetmekte kullanmıştır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 170-190). Burada Sabri'de iki tür akıldan bahsedilebilir: cedelî akıl ve burhânî akıl. Cedelî akıl (münazara) kitabın üslubuna hâkimdir; zira Sabri muhalifinin sözünü nakleder, sonra reddeder, sonra tenakuzunu gösterir. Bu üslup «müdafaacı» olup «muhası mülzem etme»yi hedefler. Misalleri: Heykel'e reddiyesi (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 140-200) ve Şeltût'a reddiyesi (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140). Burhânî akıl (mantıkî kıyas) ise birkaç yerde zuhur eder, bilhassa mucizenin «aklî imkânı»nın ispatında (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-65). «Nübüvvet-i müktesebe»ye reddiyesinde «istisnâî kıyas»ı da kullanır: Şayet nübüvvet müktesebe olsaydı, babı açık kalırdı; tâlî nas ile bâtıldır; öyleyse mukaddem bâtıldır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 30-32). Burada şunu hatırlatmak yerinde olur: Aristo mantığında «burhan», yakînî mukaddimelere dayanan kıyastır; «cedel» ise meşhur veya muhalifin müsellemâtına dayanan kıyastır. Mustafa Sabri her iki türü de kullanmış, ancak «red» makamında bulunduğu için «cedel» — ıstılahî manasıyla — ona galip gelmiştir. İkinci Fasıl: Aklî Delil ile Naklî Delil Arasındaki İlişki Sabri'de aklî delil ile naklî delil arasındaki ilişki bütünleyici ve hiyerarşiktir; naklî delil gayb meselelerinde esastır, akıl ise hâdim ve müdafidir. Zira gayb meseleleri — nübüvvet, mucize, ba's — ancak nakil ile ispat olunur (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 25-28, 200-210). Aklın vazifesi naklin sıhhatini teyit ve aklî itirazları iptal etmektir; akıl «naklin akl ile muhalif olduğu»nun söylenmesini men eder (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-65). «Aklî istihâle»ye gelince: Mucize «tabiat kanunlarının harkı»dır, «aklın harkı» değildir. «Âdetin harkı» müptedi bir şeyin vukuudur; «aklın harkı» ise akıldan «iki nakîzin ictimâı»nı tasdik etmesinin istenmesidir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-65). Üçüncü Fasıl: Aklın Gaybı İdraki Sınırları Akıl tek başına gaybın tafsilâtını bilemez; bu saha vahiy ile «çevrelenmiş»tir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 20-21). Maddî ilim his ve tecrübeye dayanır; gayb ise mahsûs madde değildir; gaybı his miyarlarıyla «kıyas» etmek usûl hatasıdır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 20-21). Bunun tatbikî misali, Sabri'nin Reşid Rızâ'nın «Kamer'in şakkı» mucizesini «hakkın zuhuru» diye te'vil etme teşebbüsünü münakaşa etmesidir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 163) — ki bu, hakikî bir şakk değildir. Sabri bunun mucizenin tabiî hâdiselere «kıyas»ı olduğunu ve usûl hatası teşkil ettiğini gösterir. Ve der ki: «Mucize sihirle kıyas olunmaz; zira sihir beşerî fiildir, mucize ise ilâhî fiildir» (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 135). Bu misal, Sabri'nin gaybı hisse «kıyas»ı nasıl reddettiğini gösterir. Kaynaklar, Reşid Rızâ'nın «el-Menâr»da ﴿وَانشَقَّ الْقَمَرُ﴾ âyetini «hakkın zuhuru»na hamlettiğini teyit eder (Rızâ, Tefsîrü'l-Menâr, Kamer sûresi tefsiri). Bu, Sabri'nin ona nispetiyle mutabıktır. Muhammed Abduh'a gelince, onun en meşhur te'vili Mûsâ için «denizin yarılması»dır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 164), Kamer'in şakkı değil. Dördüncü Fasıl: Mucizelerin İspatında Aklî İmkânın Kullanımı Mucize «âdetin harkı»dır, «aklın harkı» değil: Mucize «tabiat kanunları»na muhaliftir, lâkin «akl»a muhalif değildir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-65). Kâinatı yoktan var eden Allah, kanunlarında istisna yaratmaya kâdirdir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 66-80). «Nedensellik kanunu»na reddiyesinde Sabri, nedensellik zorunluluğuna yönelik tecrübî tenkidi — ki Garp felsefesinde David Hume'a nispet edilir — kullanır: Biz ateş ile yanma arasında «iktirân» görürüz, lâkin «nedensellik»in kendisini görmeyiz (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 81-95). Şu da belirtilmelidir ki bu tenkidin Hume'a nispeti tahkike muhtaçtır; zira Sabri mezkûr mahalde naklettiği asıl metne, tab'a veya tercümeye işaret etmemiştir. Bu, Altıncı Fasıl'da tafsil edilecektir. «Sünnetullah tebeddül etmez»e reddiyesinde Sabri, «len tecide li-sünnetillâhi tahvîlâ» diyen âyetleri «Allah'ın ümmetler hakkındaki sünnetleri»ne hamletmiş, maddî kanunlara değil (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 96-105). Sabri burada Gazzâlî'ye yaklaşır, ancak makamda ondan ayrılır. Gazzâlî «Tehâfütü'l-felâsife»de sebep ile netice arasındaki «zorunluluk» iddiasına hücum etmiş ve ateş ile yanma arasındaki iktirânın aklî zaruret değil, Allah'ın sünnetiyle câri bir âdet olduğunu beyan etmiştir. Onun bu makamdaki tenkidi felsefî/metafizikî bir mahiyet taşır. Mustafa Sabri ise bu aklî zaruret ile âdî iktirân ayrımından istifade etmiş, sonra onu genişleterek tecrübî müşahedenin ancak mütekerrir bir iktirân verdiğini, sebep-netice ilişkisinde dâhilî bir zaruret vermediğini vurgulamıştır. Böylece Gazzâlî'nin kelâmî aslı ile tecrübî marifetin sınırlarına vurguyu cem etmiş ve bunu gayb ile mucizenin akîdevî müdafaasında kullanmıştır. Beşinci Fasıl: Nübüvvete Yönelik Maddeci Te'villerin Tenkidi Sabri nübüvvetin «dehâ» veya «beşerî içtihat» mahsulü olduğu fikrini reddeder (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 25-45). «Hatm» delilini kullanır: Şayet nübüvvet müktesebe olsaydı, babı açık kalırdı; bu ise kat'î nassa muhaliftir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 30). Sabri, Reşid Rızâ'nın (Kamer'in şakkı) ve Şeltût'un (Îsâ'nın ref'i) te'villerine hücum eder ve bunları «akl-ı ilmî»yi hoşnut etmek için Kur'an'ın sarih nasslarına «feda» olarak görür (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140). Kaynaklar Şeltût'un — ve Merâğî'nin — ref'in «mertebe ref'i» veya «ruhî ref'» olduğunu söylediklerini teyit eder (Şeltût, Fetâvâ; tahkik için: Fetâvâ'da «Îsâ'nın ref'i» bahsine müracaat). Bu, Sabri'nin ona nispetiyle mutabıktır. Sabri ayrıca Hüseyin Heykel'i «Hayâtü Muhammed»de «maddeci» bir yöntem takip etmekle itham eder (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 140-150). Sabri te'vil için sarih «zâbıtalar» koymamıştır; ancak muaarrizlere verdiği reddiyelerin mecmuundan zımnî zâbıtalar istihraç edilebilir. Birincisi: Kat'î nassa muhalefet etmemek. Zira nass kat'iyyü's-sübût ve'd-delâle ise — İsrâ âyeti ve hâtemü'n-nebiyyîn âyeti gibi — onu zâhirine muhalif te'vil etmek câiz değildir; te'vil ancak zannî nasslarda söz konusu olur (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 195-200). İkincisi: Mucizeyi hissî manasından tecrit etmemek. Zira mucize aslında «âdetin harkı» olup hissen vâki olur; onu «mecâzî mânâ»ya te'vil etmek mucize olmaktan çıkarır ve onu kimseyi âciz bırakmayan bir «remz»e çevirir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140). Üçüncüsü: «Maddeci bir ajanda»ya hizmet etmemek. Sabri'ye göre makbul te'vil, muaarrizin hakikî bir nassî işkâli defettiği te'vildir; gaybı bidayeten reddeden haricî bir menhece hizmet eden te'vil değil. Şayet te'vilin saiki «akl-ı ilmîyi hoşnut etmek» veya «felsefe-i maddiyyeye uymak» ise bu reddolunmuş te'vildir; zira hârici nassa takdim eder (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140, 163). Hâsılı Sabri'de makbul te'vil ile merdut te'vil arasındaki fark, nassı lügat veya siyak cihetinden muhtemel bir manaya hamleden ve nassın delâletini ta'tile götürmeyen müçtehit te'vili ile nassın getirdiğini inkâr için te'vili bir sitare edinen ve mucizeyi hissî muhtevasından tecride götüren münkir te'vili arasındaki farktır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140, 163-164). Altıncı Fasıl: Delil Yapısının Mantıkî Değerlendirmesi Sabri'nin gayb meselelerinde aklî istidlâl yöntemi, aklî delil ile naklî delil arasındaki ilişki, aklın gaybı idrakteki sınırları, mucizelerin ispatında aklî imkânın kullanımı ve nübüvvete yönelik maddeci te'villerin tenkidi arz edildikten sonra, muhtemel itirazlara geçmeden evvel delil yapısının kuvvetli cihetlerini tespit etmek yerinde olur. Burada kuvvetli cihetlerden maksat, yöntemin mutlak medhi veya her tafsilâtta sıhhatine hüküm değil; delilin temâsükünün, temyizin inceliğinin ve delillerin red bağlamında güzel kullanımının zuhur ettiği cihetleri keşfetmektir. Bu cihetlerin en barizleri dört tanedir: «Âdetin harkı» ile «aklî istihâle» arasındaki ince temyiz; muhaliflerin davalarındaki mantıkî tenakuzların keşfi; nedensellik zorunluluğuna yönelik tecrübî tenkidin akîdevî gaye için kullanımı; muhaddislerin yönteminin te'vilci-maddeci yöntemlere karşı müdafaası. Birincisinde Sabri mucizenin tabiat kanunlarının harkı olduğunu, aklın harkı olmadığını; âdetin harkının örften çıkan bir şeyin vukuu, aklın harkının ise akıldan iki nakîzin ictimâını tasdik etmesinin istenmesi olduğunu beyan etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-65). Bu temyiz, örfe muhalif her şeyi akla muhalif kılan kimselerin yolunu keser. İkincisinde Sabri muhalifinin sözünü nakleder, sonra davasıyla netice arasında veya yöntemle muktezâ arasında dâhilî tenakuza işaret eder (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 170-190). Bu tenakuz keşfi, en kuvvetli mücadele-i nâfia âletlerindendir. Üçüncüsünde Sabri Gazzâlî'nin aklî zaruret ile âdî iktirân ayrımından istifade etmiş, sonra müşahedenin ancak mütekerrir iktirân verdiğini, sebep-netice ilişkisinde dâhilî zaruret vermediğini vurgulamıştır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 81-95). Böylece tabiat kanunlarına çarpmadan mucizenin imkânına kapı açar. Dördüncüsünde Sabri hissî mucizelerin te'vilini ve «akl-ı ilmînin muvafakati» bahanesiyle muhtevasından tecridini reddetmiş, ehl-i hadîsin gaybı sahih nakil ile ispat yöntemini müdafaa etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 150-170). Bu cihetlerin itirazlardan evvel arzı, Sabri'ye delilin kuvvetinden teslim edilebilecek ile yönetilebilecek tenkit mâhazının muvazenesini kolaylaştırır; öyle ki değerlendirme ne mutlak medhe ne de mutlak katha dönüşsün. Muhtemel İtirazlar ve Cevapları Bu delil yapısına birtakım itirazlar yöneltilebilir; bunlar zayıflığına peşinen hüküm değil, ilmî tenkit ve muvazene babındandır. Bu sebeple her itiraz en kuvvetli suretinde arz edilecek, sonra münakaşa edilecek; kitabın makamı, müellifin gayesi ve karşılaştığı muhaliflerin mahiyeti itibarıyla nelerin teslim edilebileceği, nelerin def edilebileceği beyan olunacaktır. Birinci itiraz: «İmkân»ın ispatıyla yetinip «vuku»u ispat etmemek. Muhtevası şudur: Sabri, mucizenin «aklen mümkün» olduğunu, «müstahil» olmadığını ispata gayret sarf etmiştir; bu ise onun «vâki» olduğunu ispata kâfi değildir. Zira «imkân» ile «vuku» arasında fark vardır; mukaddimenin ispatı neticenin ispatını gerektirmez. O hâlde bidayeten vukuu ispata itina etmeliydi, yalnızca imkâna temhîd ile yetinmemeliydi. Hakikat şu ki bu itiraz, kitabın makamı ve Sabri'nin karşılaştığı muhaliflerin mahiyeti hakkında isabetsiz bir tasavvura dayanır. Zira Sabri'nin reddettiği muhalif yalnızca «vuku»u inkâr etmez; bidayeten «imkân»ı inkâr eder ve mucizenin tabiat kanunlarına muhalefeti sebebiyle «aklen müstahil» olduğunu söyler. Böyle bir muhalife «vuku»u ispat etmeye çalışmak usûlî bir abestir; zira o, her naklî delili «akıl bidayeten reddeder» bahanesiyle reddedecektir. Binaenaleyh evvelâ «istihâle»yi hedmetmek, sonra «imkân»ı aklî bir şart-ı mukaddem olarak ispat etmek zarurî idi; ta ki nakil onun indinde makbul olsun. Sonra Sabri imkânda durmaz; «vuku»u sahih nakil ile ispat eder. Ancak onun usûlî tertibi «imkân»ı takdimi iktiza eder; zira «imkân» tasdikin şart-ı aklîsidir, «vuku» ise nakil ile sâbittir; muhalifin inkâr ettiği şeyin ispatında nakil, ancak imkânını teslimden sonra istenebilir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-80). İkinci itiraz: Cedelî üslubun burhânî üsluba galebesi. Muhtevası şudur: Sabri'nin «el-Kavlü'l-Fasl»daki üslubuna galip olan, münazara ve muhalifi ilzama dayanan cedelî üsluptur; yakînî mukaddimelere dayanan kıyasa dayalı burhânî üslup değil. Böylece kitap red ve münazaraya daha yakın görünür, burhânî tesise değil; hâlbuki makam gaybî bir akîdenin takriri makamıdır ve hakkı burhan üzerine bina edilmesidir, cedel üzerine değil. Benim gördüğüm odur ki bu itiraz mutlak surette sahih değildir; zira kitap aslında muayyen muhaliflere «red»dir; red ise tabiatıyla mücadeleyi ve muhalifi hüccetle ilzamı iktiza eder, sırf nazarî tesisi değil. Nitekim Kur'an da muannitlere hitabında bu mesleği tutmuş; «Ve câdilhum billetî hiye ahsen» (Nahl: 125) ve «Kul hâtû burhâneküm in küntüm sâdikîn» (Bakara: 111) buyurmuştur. Bu, kitabın burhandan hâli olduğu manasına gelmez; zira Sabri mucizenin aklî imkânının ispatı gibi ispat mahallerinde burhânî kıyası kullanmıştır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-65); ancak kitaba galip olan, red makamı hasebiyle mücadeledir. Üçüncü itiraz: «Te'vil» ile «inkâr»ı karıştırmak. Muhtevası şudur: Sabri bazı hissî mucizeleri te'vil edeni «inkâr» veya «nassa feda» töhmetiyle karşılar; hâlbuki «te'vil» İslâm mirasında köklü bir tatbikattır, zâbıtaları ve şartları vardır ve bizatihi inkâr değildir. Her «Kamer'in şakkı»nı veya «Îsâ'nın ref'i»ni te'vil eden gaybı münkir olmaz; bilakis müçtehit hata eden veya isabet eden olabilir. Böylece Sabri, «te'vil»i — şer'î bir içtihat olarak — «inkâr»dan — gaybı bidayeten reddetmek olarak — ayırmaksızın karıştırır. Bu karıştırma iman dairesini daraltır, tekfir veya tefsik dairesini genişletir. Ben bu noktada Sabri'ye bütünüyle teslim olmam; ancak itirazın da ona mutlak surette tatbikini sahih görmem; zira o «te'vil» ile «inkâr»ı müteradif iki lafız addetmemiş, reddinin zımnen açık bir temyizini yapmıştır. Sabri «te'vil»e bizatihi itiraz etmez; delili, te'vilin meşruiyetini umumî surette inkâr etmemesidir; ancak nassı gaybî muhtevasından tecrit eden ve zâhirinden çıkaran te'vile itiraz eder; bu te'vilin saiki hâricîdir, gaybı bidayeten reddeden maddeci menhece râm olmaktır. Ona göre fark, nassı lügat veya siyak cihetinden muhtemel bir manaya hamleden müçtehit te'vili ile nassın getirdiğini inkâr için te'vili bir sitare edinen münkir te'vili arasındadır. Nitekim Sabri birkaç yerde hissî mucizelerin nasslarının kat'î delâletli olduğunu, te'vilin bunların delâletini ta'tile götürdüğünü, muhtevasını zenginleştirmediğini tasrih etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140, 163-164). Onun Şeltût ve Reşid Rızâ'ya ithamı, onlar «te'vil ettiler» diye değil; onların te'vili — onun takdirince — nassın kat'î delâlet ettiğine muhalif bir neticeye götürdüğü ve gaybı reddeden maddeci bir ajandaya hizmet ettiği içindir. Böylece Sabri'nin te'vil ile inkârı karıştırmadığı, bilakis te'vilde hâricî karine (maddeci menhece hizmet) ile kat'î nassa muhalefeti miyar kıldığı, sırf te'vil olmasını değil, ortaya çıkar. Dördüncü itiraz: Tarihî vesikanın zayıflığı. Muhtevası şudur: Sabri tarihî gayb meselelerinde — İsrâ ve Mi'râc gibi — kat'î Kur'an nassına dayanmış, muhalif rivayetleri «âhâd» oldukları bahanesiyle reddetmiştir; hâlbuki bu rivayetler muhaddisler indinde babında makbul olabilir. Böylece tarihî vesikadaki yöntemi seçici görünür: müzhebine muvafık olanı kabul, muhalif olanı sened zayıflığı bahanesiyle red. Hâlbuki muhaddislerin kâideleri onun reddettiği bazı şeyleri akîde dışı bablarda kabul edebilir. Öyleyse rivayetleri müvahhed bir tenkit miyarına arz etmeliydi; hadis kâidelerini sabık akîdevî neticeye hizmet ettirmemeliydi. Bu itiraz akîde babı ile ahkâm ve fezâil babını — ki muhaddisler indinde dahi tahammül miyarında muhtelif iki baptır — karıştırmaya dayanır. Sabri muhalif rivayetleri sırf muhalefetleri sebebiyle reddetmez; bilakis baktığı mesele — hissî mucizenin ispatı — akîde meselelerindendir; akîdede ise yakîn ifade eden, zan değil, kabul olunur. Muhaliflerin İsrâ'yı te'vil veya bazı tafsilâtını nefiyde dayandıkları rivayetler âhâd rivayetlerdir, yakîn ifade etmezler; binaenaleyh kat'iyyü's-sübût ve'd-delâle bir Kur'an nassına muaaraza edemezler; nitekim «Sübhânellezî esrâ bi-abdihî leylen mine'l-Mescidi'l-Harâm ile'l-Mescidi'l-Aksâ» (İsrâ: 1) âyeti böyledir. Muhaddisler ve usûlcüler indinde mukarrer kâide: Zannî kat'îye muaaraza etmez; haber-i vâhid kat'î için terkolunmaz; bilakis te'vil veya tevakkuf olunur. Bunda seçicilik değil, delillerin mertebelerini tefrikın iktiza ettiği usûlî bir tertip vardır. Sonra Sabri muhalif rivayetleri ihmal etmemiş; bilakis arz ve münakaşa etmiş; ancak kat'îye muaarazaya ulaşmadıklarını göstermiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 195-200). Ona göre tarihî vesika zayıf değil; akîde babında muhaddislerin zâbıtalarıyla mazbuttur; bu zâbıtalar fezâil ve ahkâm babındaki zâbıtalarından dardır. Beşinci itiraz: Kur'an ile doğrudan istidlâlin azlığı. Muhtevası şudur: Sabri «el-Kavlü'l-Fasl»da — ki nübüvvet, mucize ve ba's gibi büyük gayb meselelerini ele alan bir kitaptır — âyetlerle doğrudan istidlâli çoğaltması beklenirdi; zira âyetler gaybiyyâtın takririnde asıldır. Lâkin kitaba galip olan aklî istidlâl ve cedelî münakaşadır; nassın doğrudan zuhuru azdır, bilhassa ba's meselesinde — ki gayb meselelerinin en barizlerindendir. Böylece kitap naklî tesis hesabına kelâmî red üslubuna galebe etmiş görünür; hâlbuki makam gaybî bir akîdenin takriri makamıdır; hakkı nakil üzerine bidayeten bina edilmesidir. Bana görünen odur ki bu itiraz cüz'î bir zâhirenin ta'zîmi ve kitabın küllüne ta'mîmine dayanır; dört vecihten. Birinci vecih: Sabri Kur'an'ı bütünüyle ihmal etmemiş; bilakis takrir mahallerinde doğrudan kullanmıştır; nitekim İsrâ'yı «Sübhânellezî esrâ bi-abdihî leylen mine'l-Mescidi'l-Harâm ile'l-Mescidi'l-Aksâ» (İsrâ: 1) ile, hâtemü'n-nebiyyîni «Ve lâkin rasûlallâhi ve hâteme'n-nebiyyîn» (Ahzâb: 40) ile ispat etmiştir. Kitap Kur'anî istidlâlden hâlî değil; bilakis tesis mahallerinde hâzırdır. İkinci vecih: Sabri lâzım ile istidlâli — ki Kur'anî istidlâlin gayr-ı mübaşir bir türüdür — kullanmış; muhalife, sözünün bâtıl bir neticeyi, Kur'an nassına muhalif bir neticeyi iktiza ettiği hüccetini ikame etmiştir; nitekim mucizeleri reddedeni, reddinin Kur'an'ın kendisine ta'nı iktiza ettiğiyle ilzam etmiştir; zira Kur'an onları nass ile ispat etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 170-190). Bu, Kur'an ile istidlâldir; âyeti bidayeten zikretmese de. Üçüncü vecih: Bazı âyetlerde — ba's âyetleri gibi — tafsilâtın azlığı Kur'an'ın ihmalini göstermez; bilakis kitaba galip olan red makamının tabiatına racidir. Sabri «imkân»ı inkâr edenle karşılaşıyordu; evvelâ aklî «istihâle»yi hedmetmeye başladı, nakilde tafsilâttan evvel; zira vukuun nakil ile ispatı, imkânı bidayeten reddeden muhalifle fayda vermez. Nitekim Sabri kitabın mukaddimesinde bu meselelerde tafsilâtın «Mevkıfü'l-akl»da bastırıldığını tasrih etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4); binaenaleyh «el-Kavlü'l-Fasl»daki ancak muktetaftır, eser-i kâmil değil. Dördüncü vecih: İtirazla kasdolunan — sahih ise — «Kur'an'ın ihmali» değil, «ba's âyetlerinde tafsilâtın azlığı»dır; bu ise cüz'î bir tenkittir, menhecin küllünü Kur'anî istidlâlin azlığıyla tavsife ulaşmaz. Kitap icmâlen aklî tesis ile naklî istidlâli muvazene eder; gerçi muhaliflerin tabiatı hasebiyle ona cedelî makam galiptir. Böylece itirazın — bazı tafsilâtta vechi olsa da — Sabri'nin kitaptaki menhecine mutlak surette tatbikinin sahih olmadığı ortaya çıkar; zira Kur'anî istidlâl onda doğrudan ve lâzım yoluyla hâzırdır; tafsilât ise onun büyük aslına tevkil olunmuştur. Menhecin Kendisine Dair Tenkitî Mülahazalar Cüz'î delillere yönelik muhtemel itirazlar ve cevapları arz edildikten sonra, araştırma bir başka tenkit seviyesine — cüz'î bir delile değil, menhecin küllüne yönelik tenkide — geçer. İki seviye arasındaki fark şudur: Önceki itirazlar mesele mesele münakaşa ediliyordu: imkânla iktifa kâfi mi? tarihî vesika mazbut mu? Kur'anî istidlâl kâfi mi? İse de gelecek mülahazalar mukarabenin mahiyetine taalluk eder: Sabri'nin menheci «filozof»un — nizâm-ı nazarî-i mütekâmil takdim eden — menheci mi, yoksa «mütekellim-i müdafi»in — muayyen muhaliflere reddiyeler takdim eden — menheci mi? Muhaliflerinin ârâını arzda insaflı mı, yoksa ona teşnî galebe mi etmiş? Garp menâhicinden istifade ettiği nakilde dikkatli mi? Bu sualler hüccet hüccet münakaşa edilmez; Sabri'nin içinde iştigal ettiği umumî çerçeve münakaşa edilir. Birinci mülahaza: Kelâmî müdafaa tavrının felsefî tesis tavrına galebesi. Muhtevası şudur: Sabri'nin bu kitaptaki menheci mütekellim-i müdafi menhecidir, filozof-i müessis menheci değil. Zira gayb meselelerini müterabıt aklî asıllar üzerine bina eden mütekâmil bir nizâm-ı nazarî takdim etmemiş; bilakis muayyen muhaliflere karşı Ehl-i sünnet akîdesinin kelâmî müdafaasını takdim etmiştir. Delilleri zarfî olup muhaliflerin makalelerine ve edilletine merbuttur; tesisî değil, müstakil aklî bir bina inşa etmez. Böylece kitap, büyük burhânî eserleri temayüz ettiren mütekâmil felsefî nizâmdan yoksun kalır; red ve münazara dairesinde kalır, tesis ve ibdâ dairesinde değil. Hakikat şu ki bu mülahaza vasfında sahih; ancak terettüb eden hükümde sahih değil. Menhecinin «kelâmî müdafaa» olduğu vasfı kitabın makamına mutabık bir vasıftır; zira «el-Kavlü'l-Fasl» aslında «Mevkıfü'l-akl»ın bir cüz'ü olup yirminci asrın başında İslâm fikrini istilâ eden maddeci ve te'vilci bir cereyana red bağlamında yazılmıştır. Müellif yeni bir «felsefî nizâm» takdimini kasdetmemiş; bilakis muayyen muhaliflere — Muhammed Abduh, Reşid Rızâ, Şeltût, Heykel — karşı Ehl-i sünnet akîdesini müdafaayı kasdetmiştir. Bu makam tabiatıyla cedelî-müdafaa menhecini iktiza eder, nizâmî-tesisî menheci değil. Bu «noksan»dır diye hükmetmekte ise bir mugalata vardır; zira ameli kendi miyarından gayrı bir miyarla takdir usûlî bir zulümdür. Reddi kasdeden nizâm-ı felsefî talebinde bulunmaz; nitekim «Tehâfütü'l-felâsife»yi yazan «eş-Şifâ» olmayı taleb etmez. Sonra Sabri kitabında tesisî unsurlardan hâlî değildir: mucizenin «aklî imkânı»nın ispatı (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 61-80), «nedensellik zorunluluğu»nun iptali (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 81-95), aklın gaybiyyâttaki sınırlarının beyanı (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 20-21) gibi. Bunlar hâzır nazarî asıllardır; gerçi mütekâmil bir nizâmda tasavvur olunmamıştır. Nihayet nâkıdın taleb ettiği nizâmî tafsilât «Mevkıfü'l-akl»ın kâmilinde mevcuttur; nitekim Sabri bunu bizzat tasrih etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4); binaenaleyh «el-Kavlü'l-Fasl»daki ancak büyük bir binanın cüz'üdür; küll hakkında cüz ile hüküm sahih olmaz. İkinci mülahaza: Muhaliflerin ârâını arzda teşnî üslubunun tenkit üslubuna galebesi. Muhtevası şudur: İlmî münakaşada aslolan «tenkit»tir — hücceti hüccetle münakaşa, teslim ile reddi temyiz, muhalifi sözünü arzda insaf. «Teşnî» ise müstehzî veya töhmetli bir lisanın cezafî ilkasıdır; hüccete istinad etmez; münazara babını kapatır, mevzuiyyeti zayıflatır. Sabri'nin kitabında teşnî babına idhâli haşyet olunan numuneler vardır; meselâ Hüseyin Heykel'e reddiyesinde: «O, nebîyi sırf bir dâhî kılmak istiyor; bu ise dalâletin ta kendisidir» (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 145). İşkâl, kavlin dalâletle hükmünde değil — bu musannifin itikadına göre hakkıdır — bilakis reddin müttehim lisanıyla sıyagatında, münakaşacı lisanıyla değil. O hâlde evlâ olan, meselâ: «Bu kavil nübüvveti ilâhî muhtevasından tecride götürür; delilin tecviz etmediği budur» denilmesiydi; kâile «dalâlet» lafzının ıtlakı değil. Bu teşnî üslubu — sübut bulursa — arzda mevzuiyyeti zayıflatır, munsif kârîde iknâı zayıflatır, muhalifi kavlini yeniden nazara almaktan alıkoyup mütemessik kılar. Bu mülahazanın üslupta vechi vardır; ancak menhec üzerine ıtlakı sahih değil; üç vecihten cevaplanır. Birinci vecih — teşnînin üslup olarak, menhec olarak değil, teslimi: Kitapta şiddetli lafızlar, bazısı teşnî-i lafzî babına düşebilir; inkâr olunmaz. Lâkin bu bazı mevâzıda bir üsluptur, kitabın küllünde muttarit bir menhec değil. Zira Sabri birçok yerde muhalifinin sözünü nass olarak nakleder, sonra hüccet hüccet münakaşa eder, sonra tenakuzunu gösterir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140, 140-200). Kitabın küllünü bazı ibarelerinin üslubuyla hükmetmekte gayr-ı dakik bir ta'mîm vardır. İkinci vecih — akîdevî hüküm ile teşnî-i lafzînin temyizi: Sabri'nin Heykel'in kavli hakkında «dalâletin ta kendisi» demesi sırf teşnî değil, bilakis nübüvvetin ilâhî muhtevasından tecridinin ve «dehâ»ya ircâının Kur'an'ın kat'î delâletine muhalefet ettiğine müstenit akîdevî bir hükümdür. Sabri ile Heykel arasındaki hilâf asl-ı itikattadır, fer'î bir meselede değil; binâenaleyh itikada muhalif olanı «dalâlet» diye tesmiye Sabri'nin hakkıdır. İşkâl — varsa — hükmün sıyagatındadır, aslında değil. Bu, hüccetsiz müttehim lisan olan «teşnî» ile hüccetin neticesi olan «akîdevî hüküm» arasında ince bir farktır. Denilebilir ki evlâ olan neticeyi ilmî üslupla sıyagalamaktır; ancak bu üslupta tashihtir, menhecte nakz değil. Üçüncü vecih — red makamının bazı kere şiddeti iktiza etmesi: Kitap, nübüvveti muhtevasından tecrit ettiğini gördüğü te'vilci bir cereyana karşı akîde müdafaası bağlamında yazılmıştır. Bu makamda mütekellim-i müdafi, şiddeti bazı kere tenbîhî zaruret addedebilir, sırf istihzâ değil. Nitekim Kur'an da münafıklara ve mükezziblere hitabında şiddetli üslup kullanmış; «İnnehüm lehümü'l-meftûn» (Kalem: 6) ve «Fe innehüm yevme'l-kıyâmeti hümü'l-hâsirûn» (Nahl: 109) buyurmuştur. Şiddet — hüccete isnad edilirse — bizatihi ayıp değildir. Hâsılı mülahaza, bazı ibarelerin şiddetli lafızlı olduğu vasfında sahih; lâkin menhecin tenkîdî değil teşnî olduğu hükmünde sahih değil. Evlâ olan: «Kitapta şiddetli lafızlı ibareler vardır, teşnî babına idhâli haşyet olunur; gerçi umumî menheci hüccetle tenkit üzerine kaimdir» denilmesidir; «Sabri'nin menheci teşnîdir» denilmesi değil. Üçüncü mülahaza: Sabri'nin Garp felsefî menbalarından naklinin sıhhatinin tahkik edilmemesi. Muhtevası şudur: Sabri nedensellik zorunluluğu tenkidinde Garp felsefî tenkidine istinad etmiş, bilhassa Hume ve Kant'a nispet olunanı (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 81-95); ancak naklettiği asıl metinlere, istifade ettiği tab'lara veya tercümelere işaret etmemiştir. Bu, meşru bir sual doğurur: Hume ve Kant'tan nakli dakik miydi, yoksa mana ile veya vasıta ile mi nakletti? Hume'un nedensellik tenkidinin siyakını aslında olduğu gibi istiâb etti mi, yoksa akîdevî gayeye hizmet için siyakından mı kopardı? Bu sualler, Sabri'nin naklettiğini «tahkik» ve aslıyla mukayese etmeksizin cezm ile cevaplanamaz. Bu mülahaza aslında meşru; ancak Sabri'ye adem-i sıhhat hükmüne tahvilinde sahih değil; üç vecihten. Birinci vecih — «tahkik edilmemesi» ile «adem-i sıhhatin sübutu»nun temyizi: Sabri'nin asıl metne işaret etmemesi dakik olmadığı manasına gelmez; tevsik etmediği manasına gelir. Bu ikisi muhteliftir. Zira birçok modern mütekellim Garp felsefesinden vasıta ile veya mana ile nakletmiş; bu, naklettiklerinin muhtevasında hatalarını ilzam etmez. Adem-i sıhhat hükmü, Sabri'nin naklettiği ile Hume ve Kant'ın fiilen dediği arasında nassî mukayese ister; bu mukayese bu çalışmada inşa edilmemiştir. İkinci vecih — «nakilde dakiklik» ile «tavzifte dakiklik»in temyizi: Hume'un felsefesine emîn bir arz takdimini kasdetmemiş; bilakis nedensellik zorunluluğuna dair tecrübî bir tenkidi akîdevî gayeye hizmet için istişhâdı kasdetmiştir. İstişhâd manada emaneti iktiza eder, harfî nakili değil. Rical cevherde dakik olabilir; gerçi menbaya işaret etmemiştir. Üçüncü vecih — bu çalışmanın kusurunun ikrarı, Sabri'nin menhecindeki noksanın değil: «Asıl metne müracaat olmadan cezm caiz değildir» kavli, bu çalışmanın hududunun ikrarıdır; Sabri'nin menheci hakkında hüküm değil. Evlâ olan: «Bu mesele müstakil bir tahkike muhtaçtır» denilmesidir; «Sabri'ye itirazlar»a idrâcı değil. Sabri'ye hakikî itiraz, tahkikten sonra olur, kabline değil. Hâsılı mülahaza, Sabri'deki tevsik noksanına tenbihi cihetinden sahih; lâkin adem-i sıhhat hükmünde sahih değil. Evlâ olan, «menhecî bir mülahaza» olarak bu çalışmanın kendisine sıyagalanmasıdır, Sabri'ye «itiraz» olarak değil; ta ki nassî mukayese inşa edilsin. Şu da ilâve olunabilir: Sabri «Mevkıfü'l-akl»da «el-Kavlü'l-Fasl»da icmâlen zikrettiğini tafsil edebilir; ona rücû tahkiki zenginleştirebilir. Altıncı Faslın Hülâsası Hâsılı bu fasılda arz edilenlerin mecmuundan şu ortaya çıkar: Sabri'nin delil yapısı iki metin esas üzerine kaimdir: «âdetin harkı» ile «aklî istihâle» arasındaki temyiz, ve nedensellik zorunluluğuna dair tecrübî tenkidin akîdevî gayeye hizmet için tavzifi. Bu iki esas delillerine dâhilî temâsük ve muhaliflerin tenakuzlarını keşif kudreti bahşeder. Ancak bu bina itirazdan ârî değildir; ona beş cüz'î itiraz ve üç küllî mülahaza arz edilmiştir. Ortaya çıkmıştır ki bazısı reddolunur — kitabın yazıldığı red makamı hasebiyle; bazısı üslupta teslim olunur, menhecte değil — bazı ibarelerdeki şiddet gibi; bazısı müstakil tahkike muhtaçtır — Garp felsefî menbalarından naklin sıhhati gibi — ki asıl metinlere müracaat olmadan cezm caiz değildir. Binaenaleyh Sabri'nin delil yapısının umumî değerlendirmesi şudur: icmâlen mütemâsik bir bina, makamı hasebiyle müdafaa cihetine müteveccih, bazı tafsilâtında tevsik ve tahkikin istikmâline muhtaçtır; esastan yeniden binaya değil. Yedinci Fasıl: Sabri'nin Kur'an ile İstidlâl Yöntemi Sabri «el-Kavlü'l-Fasl»da yalnızca akla dayanmamış; Kur'an onun delil yapısında belirgin bir huzur ile hâzır olmuş; gerçi bu huzurun suretleri mübaşir istidlâl ile lâzım ile istidlâl arasında tefâvüt etmiştir. Burada «Kur'an ile istidlâl yöntemi»nin tetkikinden maksat, istişhâd ettiği her âyetin istikrâsı değil, onun indinde Kur'anî istidlâlin suretlerinin tasnifi ve her suretin muhaliflere red bağlamındaki vazifesinin beyanıdır. Bu tasnif, Sabri'nin Kur'an nassıyla tek katmanlı değil, hüccetin muhtelif seviyelerinde tavzif ettiğini keşfeder. Bu seviyelerin birincisi: Doğrudan nassî istidlâl — Sabri'nin âyeti meselenin takririnde nass olarak arz etmesi; nass hüccetin mebdei olur, sırf şâhid değil. Misalleri: hâtemü'n-nebiyyînin «Ve lâkin rasûlallâhi ve hâteme'n-nebiyyîn» (Ahzâb: 40) ile ispatı — «nübüvvet-i müktesebe» davasına reddinde (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 25-45); İsrâ'nın «Sübhânellezî esrâ bi-abdihî leylen mine'l-Mescidi'l-Harâm ile'l-Mescidi'l-Aksâ» (İsrâ: 1) ile ispatı — cismâniyeti nefyeden veya hâdiseyi te'vil edene reddinde (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 195-200). Bu türün vazifesi: meselenin naklî aslı üzerine tesisi, aklen takririnden sonra sırf istişhâd değil. İkincisi: Lâzım ile istidlâl — Sabri muhalifin kavlinin bâtıl bir neticeyi iktiza ettiğini ispat eder; Kur'an lâzım-ı kavlde hâzır olur, nassında bidayeten değil. Misali: mucizeleri «akla muhaliftir» bahanesiyle reddedeni, reddinin Kur'an'ın kendisine ta'nı iktiza ettiğiyle ilzam etmek; zira Kur'an onları nass ile ispat etmiştir. Şayet Kur'an onların ispatında kat'î ise ve redleri «akla muhaliftir» ise, Kur'an'ın akla muhalif olması lâzım gelir — bu ise zarureten bâtıl bir lâzımdır (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 170-190). Bu türün vazifesi: muhalifi kavlinin lâzımıyla ilzam, reddinin sırf tefsirde muhalefet değil, kâilinin dahi kabul etmediği bir neticeye götürdüğünü ispat. Üçüncüsü: Umum ile istidlâl — Sabri âyetin umumundan cüz'î bir meseleye istidlâl eder; cüz'îyi küllîye idhâl eder. Misali: mucizenin imkânına Allah'ın mutlak kudreti âyetleriyle istidlâl; «İnnallâhe alâ külli şey'in kadîr» (Bakara: 20) gibi; mucizenin aklî imkânının kudretin umumuyla sâbit olduğunu takrirde (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 66-80). Bu türün vazifesi: meseleyi küllî bir asla raptetmek, onu münkatı' bir cüz'î olarak ele almamak. Dördüncüsü: Siyak ile istidlâl — Sabri âyetin siyakından istidlâl eder, sırf zâhirinden değil; onunla muhalifin te'vilini def eder. Misali: «sünenullah» âyetlerinin siyakıyla, «Ve len tecide li-sünnetillâhi tebdîlâ» (Fâtır: 43) âyetini mucizeleri nefyediyor diye fehmedene reddinde istidlâl. Sabri siyakın Allah'ın ümmetler hakkındaki sünnetlerinde olduğunu, maddî kanunlarda olmadığını beyan etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 96-105). Bu türün vazifesi: meram-ı nassa rücû ile te'vili def, zâhirine değil. Beşincisi: Mukabele ile istidlâl — Sabri Kur'an'ın ispat ettiği ile muhalifin nefyettiğini mukabele eder; tenakuzu izhar eder. Misali: Kur'an'ın hissî mucizeleri ispatı ile muhaliflerin onları te'vilini mukabele; te'vilin nassın delâletini ta'tile götürdüğünü, manasının işrâsına götürmediğini beyan (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 121-140). Bu türün vazifesi: muhalifin Kur'an'a ihtikâm davası ile zâhirine muhalif te'vili arasındaki tenakuzu keşif. Hâsılı Sabri'nin Kur'an ile istidlâl yöntemi çok katmanlıdır, bir surette mahsur değildir: doğrudan nassı tesis makamında, lâzımı ilzam makamında, umumu asla rapt makamında, siyakı te'vili def makamında, mukabeleyi tenakuz keşfi makamında kullanır. Böylece Sabri'de «Kur'anî istidlâlin azlığı» zannolunan şeyin ancak bazı âyetlerde tafsilâtın azlığı — ba's âyetleri gibi — olduğu, Kur'an'ın külliyen ihmali olmadığı ortaya çıkar. Bu âyetlerdeki tafsilât «Mevkıfü'l-akl»ın kâmiline tevkil olunmuştur; nitekim Sabri bunu bizzat tasrih etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Onun menheci icmâlen akıl ile nakli cem eder; gerçi muhaliflerin tabiatı hasebiyle ona cedelî makam — ıstılahî manasıyla — galiptir. Hâtime Bu araştırma birtakım neticelere ulaşmıştır; bunlar şu mihverlerde icmâl edilebilir. Birincisi — menhecin mahiyeti hakkında: Mustafa Sabri'nin «el-Kavlü'l-Fasl»daki menheci kelâmî müdafaa menhecidir, filozof-i müessis menheci değil. Muayyen muhaliflere — Muhammed Abduh, Reşid Rızâ, Şeltût, Heykel — red makamında iştigal eder; müstakil nizâm-ı nazarî bina makamında değil. Bu tavsif eserin kıymetinden tenkis değil, tarihî bağlamının gerektirdiği makamının tayinidir. İkincisi — akıl ile nakil arasındaki ilişki hakkında: İlişki bütünleyici ve hiyerarşiktir: nakil gayb meselelerinde esas, akıl hâdim ve müdafidir. Akıl gayb meselelerini inşa etmez; bilakis istihâlesini nefyeder, itirazları def eder, muhaliflerin tenakuzlarını keşfeder. Bu, «tevfîkî akılcılık» diye tesmiye edilebilir: nassın hududunda amel eden akılcılık, ondan müstakil değil. Üçüncüsü — mucizelerin ispatı hakkında: Sabri «âdetin harkı» ile «aklî istihâle» arasında ince bir temyiz yapmıştır; mucize tabiat kanunlarının harkıdır, aklın harkı değil. Böylece gayretini evvelâ mucizenin «aklî imkânı»nın ispatına yöneltmiş, sonra «vuku»u sahih nakil ile ispat etmiştir. Bu tertip, imkânı bidayeten inkâr eden muhalif karşısında usûlen zarurîdir; mukaddime ile iktifa, neticeden değil. Dördüncüsü — nedensellik tenkidi hakkında: Sabri Gazzâlî'nin nedensellik zorunluluğu tenkidinden istifade etmiş, sonra tecrübî müşahedenin ancak mütekerrir iktirân verdiğini, sebep-netice ilişkisinde dâhilî zaruret vermediğini vurgulamakla onu genişletmiştir. Böylece tabiat kanunlarına çarpmadan mucizenin imkânına kapı açmıştır. Bu tavzif akîdevî gayelidir, felsefî menşeli değil. Beşincisi — Kur'an ile istidlâl hakkında: Sabri Kur'an'ı ihmal etmemiş; bilakis muhtelif seviyelerde kullanmıştır: doğrudan nassı tesisde, lâzımı ilzamda, umumu asla raptta, siyakı te'vili defte, mukabeleyi tenakuz keşfinde. «Kur'anî istidlâlin azlığı» zannolunan şey ancak bazı âyetlerde tafsilâtın azlığı — ba's âyetleri gibi —dır; Kur'an'ın külliyen ihmalinden değil; tafsilât «Mevkıfü'l-akl»ın kâmiline tevkil olunmuştur. Altıncısı — kuvvet cihetleri ve itirazlar hakkında: Kitabın en kuvvetli yanları: hark ile istihâlenin temyizi, tenakuzların keşfi, nedensellik zorunluluğuna dair tecrübî tenkidin tavzifi, muhaddislerin menhecinin müdafaası. Ona yöneltilen muhtemel itirazlar — imkânla iktifa, cedelî üslubun galebesi — ıstılahî manasıyla — bazı ibarelerin şiddeti, felsefî tevsikin noksanı — ortaya çıkmıştır ki bazısı red makamı hasebiyle merduttur, bazısı üslupta teslim olunur, menhecte değil, bazısı müstakil tahkike muhtaçtır — asıl metinlere müracaat olmadan cezm caiz değildir. Yedincisi — umumî değerlendirme hakkında: «el-Kavlü'l-Fasl» yirminci asrın başındaki tecdit cereyanlarına karşı gelenekselcilerin tutumuna dair mühim bir vesikadır. Aklî burhan ile naklî istidlâli cem eder; gerçi muhaliflerin tabiatı hasebiyle ona cedelî makam — ıstılahî manasıyla — galiptir. Kıymeti, yeni bir felsefî nizâm ibtidâıyla değil, akîdenin asıllarını münasip aklî âletlerle müdafaası ve muhaliflerinin hitabındaki menhecî tenakuzları keşfiyle ölçülür. Araştırma Ufukları Bu araştırma sonraki çalışmalara kapı açar; bunlardan: Sabri'nin Kevserî ve Matûî ile — ki onun muasırı gelenekçilerdendir — gayb ve te'vil meselelerinde mukayesesi. Araştırmacı bu bapta sabık mukayeseli çalışmalara muttali olamamıştır; tavsiye olunur. «Mevkıfü'l-akl»un kâmilen tetkiki — «el-Kavlü'l-Fasl»ın icmâl ettiğini istikmâl için; bilhassa ba's âyetlerinde ki tafsilâtı büyük asla havale etmiştir (Sabri, el-Kavlü'l-Fasl, s. 3-4). Sabri'nin Garp felsefî menbalarından naklinin sıhhatinin Hume ve Kant'ın asıl metinleriyle mukayesesiyle tahkiki — ki bu meselede hüküm nassî mukayese inşa edilmediğinden te'hîr edilmiştir. Kaynakça Birinci: Aslî Kaynaklar • Sabri, Mustafa. «el-Kavlü'l-Fasl beyne'llezîne yü'minûne bi'l-gayb ve'llezîne lâ yü'minûn». Kahire: Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1942. (Bu araştırmada muteber nüsha: elektronik olarak neşredilen musavver nüsha, kawl_fasl.pdf). • Sabri, Mustafa. «el-Kavlü'l-Fasl beyne'llezîne yü'minûne bi'l-gayb ve'llezîne lâ yü'minûn». Beyrut: Dâru's-Selâm, 1986. • Sabri, Mustafa. «Mevkıfü'l-akl ve'l-ilm ve'l-âlem min Rabbi'l-âlemîn ve ibâdihi'l-mürselîn». Kahire: [nşr. yok], 1950. (İhtiyaç hâlinde müracaat olunur). İkinci: İkincil Kaynaklar • ez-Ziriklî, Hayreddin. «el-A'lâm». Beyrut: Dâru'l-İlm li'l-Melâyîn, [tab. no], [sene], c. [no], Mustafa Sabri maddesi. • Rızâ, Reşid. «Tefsîrü'l-Menâr». Kahire: Dâru'l-Menâr, [tab. no], [sene], Kamer sûresi tefsiri. • Şeltût, Mahmud. «Fetâvâ». Kahire: [nşr. yok], [sene], «Îsâ'nın ref'i» bahsi. • Heykel, Hüseyin. «Hayâtü Muhammed». Kahire: [nşr. yok], [sene]. Üçüncü: Umumî Merâci • Aristo mantığına dair eserler («burhan» ve «cedel»in tarifiyle ilgili hâşiye için). • Yirminci asır başında Mısır fikrine dair merâci. Not: Eksik neşir bilgileri (şehir, nâşir, sene, sayfalar) muteber tab'a esas alındığında istikmâl edilmelidir. Ve'l-hamdü lillâhi'llezî bi-ni'metihî tetimmü's-sâlihât. #MustafaSabri #elKavlü'lFasl #GaybMeseleleri #Aklîİstidlâl #AkılVeNakil #Mucizeler #Nübüvvet #Te'vil #Kelâm #İslâmDüşüncesi #KelâmMirası #İslâmîAraştırmalar #MustafaSabri #IslamicTheology #ReasonAndRevelation #Miracles #IslamicStudies Yazar: Profesör Mohammad Said Mustafa Araki Profesör:shadi araki